- اولین سئوالی که در اولین لحظات استقرار در کرسی های قدرت و مسئولیت، در ذهنیت کادر مدیریتی بوجود می آید، سئوال مشهور "چه باید کرد؟!" و نیز "چه نباید کرد؟!"، است که ما آن را در یک تیتر سه واژه ای تحت عنوان "بایدها و نبایدهای مدیریتی" خلاصه کرده و در این مجال به آنها خواهیم پرداخت و البته مقدمتاً ترجیح می دهم تا موکداً متذکر شوم که این بحث، اگر چه می تواند رنگ و بو و گرایش و تمایل اجرائی بخود بگیرد، اما از سوی نگارنده با نگرش معلمی در یک فرایند یاددهی و یادگیری برای همه سازمانهای یادگیرنده تبیین خواهد شد.

خانم ماری پارکر فالت، مدیریت را "هنر انجام دادن کارها بوسیله دیگران" تعریف می کند و بر اساس همین تعریف، "مدیر فعال" به مدیری اطلاق می شود که با فعال کردن دیگران از طریق ایجاد انگیزه، روشنگری و تبیین، هدایت و راهنمایی و نهایتاً نظارت و اصلاح رفتارها و عملکردها، چرخه امور را فعال نگه داشته و سازمان را دچار افت و رکود ننماید و در مقابل نیز به مدیری که قادر به بکارگیری دیگران در حوزه فعالیتی خویش نبوده و بیشتر خود را وارد عملیاتهای اجرائی می کند و موجبات ضعف نقش افرینی های ستادی خویش می شود، "مدیر حمال" اطلاق شده و با استانداردهای یک مدیر موفق در فاصله های فاحش است و در شق سوم مدیرانی یافت می شوند که نه قادر به بکارگیری دیگران جهت انجام امورند و نه خودشان به انجام کار عملیاتی می پردازند و طبعاً چنین مدیری را "مدیر منفعل" می نامند که حتی از گروه دوم مدیران نیز عقب مانده تر و ناکارآمدتر بوده و بارزترین ضعف آنها مسئولیت گریزی است.

در مثال ورزشی نیز می توان گفت که علم روز فوتبال تاکید دارد که در بازی مدرن، بجای تکیه کردن بر تحرکات مطلق بازیکنان، بیشتر باید بر بازی دادن توپ تمرکز کرد و افراد باید با جاگیری های مناسب، جابجایی های پیوسته و سرعتی توپ را در قالب پاسکاری های مداوم بر جابجایی های بی مورد و محدود بازیکنان ترجیح دهند و این نشان می دهد که مدیران بایستی بجای تحرکات فیزیکی زیاد به حرکت آفرینی تیمی و نقش آفرینی ستادی خویش اندیشیده و اصطلاحاً بجای خستگی جسمی خود، قابلیت های ذهنی شان را فعال کرده و تحرکات عملیاتی را در عرصه های اجرایی برای مهره ها و بازیگران میدانی مدنظر قرار دهند و در یک جمله کوتاه اینکه مدیران، بجای کلنگ کاری و کار کردن با کلنگ، "کلنگ زنی" می کنند تا سرمشقی برای مشق نویسی نیروها ارائه کنند و طبعاً "کلنگ کاری" کار آنها نیست و بایستی آن را به دیگر نیروها بسپارند!

فلذاست که معضل امروز جامعه ما، فقدان برخورداری از مدیران مجرب، توانا و مدرن ستادی و ناتوانی مدیران موجود در فعالسازی پتانسیل ها و نیز هدایت درست زیردستان در راستای فعالیت های عملیاتی و بکارگیری قابلیت های آنها در موقعیت و لحظه های مناسب و تاثیرگذار است و از این رو جامعه مدیریت امروز توسط برخی از صاحب نظران و نمایندگان به "سوء مدیریت و "ضعف مدیریت" متهم می شود.

متاسفانه روح کلی و ریشه های چنین اطلاق ها و اتهاماتی، فراتر از صرف نشدن فعل "نخواستن"، یعنی منبعث از "ندانستن" و "نتوانستن" است و این معضل، ریشه ای تر از آن است که بتوان با چند جابجایی در سطوح مدیران و یا صدور بخشنامه ها و برگزاری همایش ها، در این طبقه که از روی غفلت یا غرور از خود نخبه نمایی کرده و دچار ناشنوایی مزمن است، شوکی ایجاد کرد و یا معجزه ای برپا نمود!

دانش آکادمیک مدیریت، با ابلاغ و دستور، غیر قابل انتقال است، بلکه به اندازه کیفیت و اهمیت رهنمودها و آموزه های مدیریتی، ما باید شاهد صلاحیت فکری و آمادگی ذهنی مدیرانی باشیم که قرار است در مزرعه عقلشان، بذر آگاهی بپاشیم و محصول بالندگی و توانایی درو کنیم، زیرا اگر این زمینه های مستعد وجود نداشته باشند، چانه زنی های ما، چانه کشی تلقی شده و قیمت ما در حد حرافان پر چک و چانه و نیز مدعیان بی عمل تنزیل یافته و چنین مدیرانی، راهنمایان خود را مزاحمان مسیر محسوب می کنند!

از این رو ما قبل از اینکه همانند همیشه در ادوار گذشته، به جابجایی کم ثمر نفرات بیاندیشیم، بایستی به اصلاح افکار، تعالی رفتار و نیز به بهبود فرایند شنیداری مدیرانی بپردازیم که متاسفانه به بیماری مزمن ناشنوائی ناشی از خود برتر بینی و یا احساس بی نیازی مبتلا شده اند!

تردید نباید کرد که تاکید رهنمودهای وحیانی و غیروحیانی بر شور و مشورت با دیگران و ترجیح عقل و خرد جمعی، تاییدی آشکار بر عدم کفایت عقل فردی در تدبیر امور مهمه فردی و اجتماعی است و این قاعده نه تنها به افراد حقیقی که یقیناً به افراد حقوقی یعنی مدیران جامعه نیز صدق کرده و طبعاً ما بایستی شاهد توسعه حلقه فراخوانی اندیشه های ناب، تخصصی و تجربی برای اعتلای کیفیت اندیشه های اولیه در حوزه مسائل و معضلاتی باشیم که مدیران ما بارها و بارها نشان داده اند که فاقد توان لازم برای تکمیل و تحکیم اشرافیت مدیریتی بر آنها هستند!

اینجاست که مدیران به استناد عملکردهایشان در پاسخ به این سئوال بظاهر ساده، ولی بواقع پیچیده "چه باید کرد؟!" در می مانند و اگر صادقانه بیاندیشند و همینگونه نیز اعتراف کنند، فراتر از تصورات و اتهامات مداخله گرانه، بشدت نیازمند مشاوره و مشارکت جوئی از اندیشمندان نظری و توانمندان تجربی در این حوزه های تخصصی اند که متاسفانه بدون هیچ توجیه عقلی و شرعی، سالهاست که خودشان و شهروندان نجیب جامعه را از این چشمه های جوشان محروم کرده و نظام مقدس ما را با این همه استعدادهای دریایی، در برکه های کم عمق و کم دامنه خویش محدود و محبوس نگه داشته و می دارند!

رهبر معظم انقلاب در جریان اولین روز سفر به خراسان شمالی و در جمع مردم خونگرم بجنورد فرمودند که مشکل امروز جامعه ما بالارفتن قیمت ها و بیکاری است و این مشکلات، مشکلاتی نیستند که غیرقابل حل باشند! و از همین رهنمود می توان نتیجه گرفت که مشکل ما، مشکل مدیریتی است، فلذا با تدابیر عالی تر، طرحهای عملی تر، تفاهم گسترده تر و تلاش بیشتر، همواره امکان گذر از این معابر پرخطر، ممکن بوده و برای مردم ما و جامعه ما، پدیده ای بنام بن بست و امر محال وجود ندارد و کسانی که فکر می کنند ما بواسطه تحریم ها و تهدیدها به بن بست رسیده ایم، شک نکنید که آنها در توهمات و ذهنیت های خود به بن بست رسیده اند و از این جهت است که آنها یعنی قربانیان جنگ روانی، قبل از هر راهکاری برای جامعه و دیگران، اول باید ذهنیت های خود را اصلاح و شبهات را رفع کنند!

بنابراین لازم است که مدیران محترم و ترجیحاً مدیران استانی برای غنی سازی نتایج و خروجی تلاشهای گسترده ای که برای بهبود امور مردم انجام می دهند، به نکات ذیل توجه و در صورت پذیرش، عمل کنند:

۱-استفاده از تجارب مدیران قبل از خود در ادوار مختلف از طریق مراجعه، فراخوان و مطالعه

۲-استفاده از تجارب جاری مدیران موفق و همتراز خود در سایر استانها و یا مراکز ستادی

۳-استفاده از نظر کارشناسان تحت امر خویش تحت عنوان نظرخواهی و دریافت پیشنهادات

۴-استفاده از دیدگاههای صاحب نظران دانشگاهی و حوزوی در قالب اتاق فکر و هم اندیشی

۵-استفاده از افکار عمومی تحت عنوان نظرسنجی، افکارسنجی و همه پرسی ها و فراخوانها

۶-استفاده از نظرات کارشناسی اصحاب رسانه شامل اهالی قلم، خبرنگاران و مدیران مسئول

۷-استفاده از قابلیت های پژوهشی و پایان نامه های دانشجویان و سایر پژوهشگران علمی

۸-استفاده از فرصت های ناشی از ملاقاتهای عمومی هفتگی و دیدارهای مردمی نوبه ای

۹-استفاده از موارد خاص مثل همایش های علمی و فراخوانهای مقالات و طرحها و پژوهشها

۱۰-استفاده از دانشها و اطلاعات نمایندگان مجالس خبرگان و شورای اسلامی، ائمه جمعه و...

۱۱-استفاده از بازخوردها و انتقادها و مخالفتهای موجود در جامعه در خصوص عملکردها

۱۲-.....

بهرحال یک مدیر به همراه اندیشه های فردی اش، باید خود را ملزم به بهره گیری از خرد جمعی دانسته و تا جائی که ممکن است باید مجری انطباق دهی عملکرد مدیریتی با مطالبات کارشناسی و افکار عمومی باشد و نگذارد که بین او و ولی نعمتان او فاصله ای به اندازه و ضخامت دیوار چین بوجود بیاید که تداعی شخصیت غیرمردمی از او در اذهان عمومی متبادر گردد.

از این لحاظ و مبتنی بر اینکه تذکر برای همه و ترجیحاً برای مدیران ما بسیار فایده مند و تاثیرگذار خواهد بود، باز هم برادرانه و خیرخواهانه تاکید می شود که مدیر در هر شرایطی:

۱-نباید به به به و چه چه اطرافیان خود دلخوش کند.

۲-نباید به استفاده از افکار و نفرات محدود پیرامون خود بسنده کند.

۳-نباید عملکرد خود را بسیار، بزرگ و بی عیب و نقص بنگرد.

۴-نباید با ایجاد اختناق، زمینه ها و جرات انتقاد از خود را به صفر متمایل کند.

۵-نباید اتاق فکرهای نمایشی و بدون کاربرد داشته باشد.

۶-نباید همه چیز مدیران گذشته را منفی انگارد.

۷-نباید تواضع مراجعه به دیگران را با تکبر مرجع انگاری خویش معاوضه کند.

۸-نباید خود را بر مردم ترجیح داده و بیش پیش از منافع مردم، دغدغه حفظ موقعیت خود داشته باشد. 

۹-نباید با تداخل کاری و موازی کاری، زمینه های فرعی شدن اصول و اصلی شدن فروع را فراهم آورد.

۱۰-نباید با غوغاسالاری، هیاهوهای رسانه ای و سیاه بازی امور را با فریب افکار عمومی پیش ببرد.

۱۱-نباید بجای اصلاح خود، با تخریب خیرخواهان، آئینه شکنی کند.

۱۲-نباید با باج دهی به باج خواهان، زمینه های باج خواه شدن دیگران را تقویت کند.

۱۳-نباید با باندبازی و تبانی با بخشی از ذی نفوذان، نگاه منصفانه به حاکمیت را دوگانه و چندگانه کند.

۱۴-....

در پایان بدون ارائه مصادیق عینی فراوانی که در خصوص موارد متذکره موجود است، موکدانه از همه مدیران انتظار می رود که با ارزیابی بیطرفانه عملکرد خویش و نمره دهی منصفانه به کارنامه کاری خود، زمینه های کارشناسانه بهبودبخشی حوزه مدیریت خود را فراهم آورده و قبل از آنکه افکار عمومی و آرای عمومی بیرحمانه به حساب آنها برسند، مومنانه و مبتنی بر سنت الهی" حاسبوا قبل ان تحاسبوا" خودشان به حساب خودشان برسند و در این خلوت صادقانه، تنها و تنها به جلب رضایت الهی بسنده کنند.

صادقعلی رنجبر-عضو هیئت علمی دانشگاه